โคมลอย คือ "ประทีปเครื่องสำหรับจุดไฟในนั้นให้สว่าง" หรือ เป็นลูกโป่งขนาดใหญ่ทำด้วยกระดาษบางเบา แล้วควันไฟก็กลุ้ม อบ อยู่ในนั้นพาโคมให้ลอยขึ้นไปได้บนฟากฟ้า

โคมลอย อาจมีรูปทรงต่าง ๆ ทำจากวัสดุ เช่น กระดาษ ผ้า อาจตกแต่งลวดลายโดยการตัดแปะด้วยวัสดุอื่น เช่นกระดาษบาง ๆ หรือแต่งสี มีไส้หรือเชื้อเพลิงอยู่ด้านล่าง ใช้สำหรับจุดไฟเพื่อให้โคมลอยขึ้นไปในอากาศ เมื่อจุดไส้หรือเชื้อเพลิงแล้วโคมจะลอยได้

แต่เดิมนั้นวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 จะมีพิธีลอยกระทงเรียกว่า พระราชพิธีจองเปรียงชักโคม ลอยโคม ซึ่งเป็นพิธีของพราหมณ์ กระทำเพื่อบูชาพระเป็นเจ้าทั้งสาม คือ พระอิศวร พระนารายณ์ และพระพรหม ครั้นคนไทยรับนับถือพระพุทธศาสนาก็ทำพิธี ยกโคม เพื่อบูชา พระบรมสารีริกธาตุ พระจุฬามณี ณ สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ลอยโคมบูชาพระพุทธบาท ณ หาดทรายแม่น้ำนัมมทานที ประเทศอินเดีย

สำหรับการลอยกระทงตามสายน้ำนี้ เกิดขึ้นครั้งแรกตามหลักฐานที่บันทึกเอาไว้ ว่า นางนพมาศ ซึ่งเป็นสนมเอกของพระร่วงเจ้ากรุงสุโขทัย ได้คิดทำกระทงรูปดอกบัวและรูปต่าง ๆ ถวาย พระร่วง ทรงให้ลอยกระทงตามสายน้ำไหลใน หนังสือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ พระร่วงตรัสว่า "แต่นี่สืบไปเบื้องหน้า โดยลำดับกษัตริย์ในสยามประเทศ ถึงกาลกำหนด นักขัตฤกษ์ วันเพ็ญเดือน 12 ให้ทำโคมลอยเป็นรูปดอกบัวอุทิศสักการบูชา "พระพุทธบาทนัมฆทานที ตราบเท่ากัลปาวสาน" ครั้นถึง สมัยรัตนโกสินทร์ มีการทำกระทงขนาดใหญ่และสวยงามมีการประกวดประขันกัน
สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ในพระราชพิธีสิบสองเดือน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์เมื่อปีชวด พ.ศ. 2431 นั้น มีข้อความส่วนที่ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงพระนิพนธ์อธิบายศัพท์แผลงว่า “โคมลอย” มีความหมายเดียวกับ “โพยมยาน” แปลมาจาก air ship คือยานที่ลอยไปในอากาศได้โดยใช้อากาศร้อนหรือแก๊สที่เบากว่าอากาศยกเอายาน นั้นลอยไปได้ แต่เมื่อเทียบกับคำแปลของ หมอแบรดเลย์ แล้ว ในที่นี้น่าจะหมายถึง balloon มากกว่า

ปัจจุบันโคมลอยทำมาจาก กระดาษแผ่นบาง ที่มีโครงเป็นไม้ไผ่ และมีใส่เทียนไขยึดติดไว้ตรงกลาง เพื่อเป็นเชื้อเพลิง

ตัวโคมลอย ทำจากกระดาษแผ่นบาง ซึ่งทางร้านลอยฟ้า ใช้กระดาษคุณภาพดีเป็นอย่างมาก	ปากโคม ทำจากไม้ไผ่กับลวดเส้นเล็ก ไม้ไผ่เราจะตากแดดให้แห้ง เพื่อป้องกันเชื้อราและมอดไม้ไผ่ด้วยค่ะ	ไส้โคม ทำจากเทียนไข หรือ แว๊ก ล้วนๆ ไม่มีกลิ่นจากนำมันก๊าดหรือนำมันเบนซีน ไม่มีนำตาเทียนหยดเวลาจุดไฟ ใช้ง่าย ปลอดภัย

ที่มาของข้อมูล
ปัญญาไทย:  http://www.panyathai.or.th
OK nation: http://www.oknation.net